საქართველოს სახალხო დამცველმა საზოგადოებას ნინოწმინდის პანსიონთან დაკავშირებით სპეციალური ანგარიში გააცნო, რომელიც მოიცავს როგორც 2021 წლის გაზაფხულზე განვითარებული მოვლენების შემდეგ პანსიონში არსებული ვითარების მონიტორინგის შედეგებს, ისე რეინტეგრაციაში მყოფი და ზრუნვის სხვა ფორმაში განთავსებული ბავშვების უფლებრივი მდგომარეობის თაობაზე მონაცემებს. ღონისძიებაზე ასევე, წარმოდგენილი იყო ნინოწმინდის პანსიონში ბავშვების მიმართ განხორციელებულ სავარაუდო დანაშაულებზე მიმდინარე გამოძიებების ეფექტიანობის შესწავლის შედეგები.
ანგარიშში ვკითხულობთ, რომ საკითხის შესწავლის შედეგები ცალსახად მიუთითებს ნინოწმინდის პანსიონში ბავშვის უფლებათა სისტემურ დარღვევებზე, არასრულწლოვანთა მიმართ წლების განმავლობაში დამამცირებელ, არაადამიანურ და წამებასთან გათანაბრებულ მოპყრობაზე.
„ნინოწმინდის პანსიონში ბავშვთა მიმართ ძალადობის სისტემატიურ ხასიათზე მიუთითებს სისხლის სამართლის საქმეების მასალებში არსებული აღსაზრდელების გამოკითხვის ოქმებიც. არასრულწლოვნები მიუთითებდნენ დასჯის დამამცირებელ, ღირსების შემლახავ და, ხშირად, წამებასთან და არაადამიანურ მოპყრობასთან გათანაბრებულ ქმედებებზე. პანსიონში აღსაზრდელთა დასჯის ფორმად იყენებდნენ ძილისა და საკვების აკრძალვას, ფიზიკურ ძალადობას. აღსაზრდელები იხსენებდნენ, როგორ სჯიდა მთელ ჯგუფს აღმზრდელი და არ აძლევდა ჭამის უფლებას, თავად ჭამდნენ და ბავშვებს აყურებინებდნენ, მუხლებზე აყენებდნენ.
ერთ-ერთი აღსაზრდელი, ღამე უნებლიე შარდვისთვის აღმზრდელმა შიშველი დააყენა დერეფანში. მეორე ბავშვს კი, იმავე მიზეზის გამო, აღმზრდელმა დასჯის მიზნით დახეული სამოსი ჩააცვა. ერთ-ერთმა აღმზრდელმა ბავშვს ენა გამოაყოფინა და თმის სახვევი სავარცხელი დაარტყა. როდესაც ბავშვებს შუადღის ძილისგან გამოეღვიძათ, აღმზრდელმა აიძულა, ამდგარიყვნენ, აეღოთ ლეიბები, დაწოლილიყვნენ საწოლის ფიცარზე და ლეიბები ზედ დაეფარებინათ. აღსაზრდელებს მიმართავდნენ სიტყვებით: „საქონელი“, „ქუჩიდან მოთრეული“,„დედისგან მიტოვებული“. ჭამაზე უარის გამო დასჯის მიზნით ბავშვებს საკვებს თავზე ასხამდნენ. ერთ-ერთი შემთხვევისას აღმზრდელმა ბავშვს ჩაი დაასხა თავზე და მერე დაბანა აუკრძალა.
დასჯის ფორმად გამოიყენა ერთ-ერთმა აღმზრდელმა ბავშვისთვის ხელებისერთმანეთზე ბინტით შეკვრა და მთელი ღამით ასე დატოვება. არასრულწლოვნებმა ისაუბრეს სკამის ფეხის თავში დარტყმის, ცივ იატაკზე დაყენების შემთხვევების შესახებაც. ერთ-ერთი აღსაზრდელის თქმით, მას უთხრეს, 10 მეტანია გაეკეთებინა მხოლოდ იმიტომ, რომ თამაშისას ბურთი, შემთხვევით, ფანჯარას მოახვედრა. ერთ-ერთი აღსაზრდელი, რომელმაც განაწყენებულმა ყოფილ ხელმძღვანელს უცენზურო სიტყვებით მიმართა, ფსიქიატრიულ კლინიკაში მოათავსეს. ნინოწმინდის ყოფილი ბენეფიციარი განმარტავდა, რომ ძალადობისას ტირილს უკრძალავდნენ, რის გამოც ტირილის შიში ახლაც აქვს და ვერ გამოხატავს ამ ემოციას“, - ვკითხულობთ ანგარიშში.
„ამასთან, საგულისხმოა, რომ დაწესებულებაში დაცული არ ყოფილა ბავშვების ჯანმრთელობა, მათი ფსიქოემოციური მდგომარეობა, ბავშვებს არ ჰქონდათ სათანადო კვება, ხელი არ ეწყობოდა მათ ასაკის შესაბამისად განვითარებასა და განათლებას, ისინი ფაქტობრივად იზოლირებულნი იყვნენ გარე სამყაროსგან, რამაც, საბოლოო ჯამში, არასრულწლოვნები განსაკუთრებულად მოწყვლადები გახადა მათ მიმართ განხორციელებული ძალადობისა და უგულებელყოფის ფაქტების მიმართ, რაც, საბოლოო ჯამში, აისახა მათიდამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის მზაობის ასპექტებზეც“, - ვკითხულობთ ანგარიშში.
საქმეთა შესწავლის შედეგად სახალხო დამცველმა საქართველოს გენერალურ პროკურორს ნინოწმინდის პანსიონში ბავშვების მიმართ განხორციელებულ სავარაუდო დანაშაულებზე ეფექტიანი გამოძიების წარმოების წინადადებით მიმართა. წინადადებით სახალხო დამცველმა მოითხოვა:
საქმეების ერთ წარმოებად გაერთიანება; საქმეთა კვალიფიკაციის შეცვლა; საგამოძიებო სტრუქტურული ერთეულისა და ზედამხედველი პროკურორის შეცვლა; საქმიდან მოქმედი სოციალური მუშაკის ჩამოშორება; ასევე, მთელი რიგი საგამოძიებო მოქმედებების, მათ შორის, რელევანტური ექსპერტიზების ჩატარება, ტელეფონისა თუ შესაბამისი კომუნიკაციების შესახებ ინფორმაციის მოპოვება, პანსიონის ხელმძღვანელი პირების (საერო და სასულიერო) გამოკითხვა, სამედიცინო და სხვა ტიპის დოკუმენტაციის მოპოვება, კონკრეტულ შემთხვევებში დაცვის სპეციალური ღონისძიებების გამოყენება და სხვა.
სახალხო დამცველის აპარატმა დეტალური დოკუმენტი საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სამცხე-ჯავახეთის პოლიციის დეპარტამენტში ოთხი სისხლის სამართლის საქმის სრული მასალების შესწავლის შედეგებზე დაყრდნობით შეიმუშავა.
„საქმის მასალებმა აჩვენა, რომ გამოძიებებს აქვს არსებითი ხარვეზები ეფექტიანობის მიმართულებით, გამოძიებაზე პასუხისმგებელი პირები ხშირ შემთხვევაში გულგრილად უდგებიან არასრულწლოვანთა მიმართ ჩადენილ დანაშაულებრივ ქმედებებს, წლების განმავლობაში აჭიანურებენ საგამოძიებო მოქმედებების ჩატარებას, არ ახდენენ გამოძიების სწორ კვალიფიკაციას, არ მოქმედებენ მსხვერპლი ბავშვების საუკეთესო ინტერესების დაცვის მიზნით, მოქმედებენ სტერეოტიპულად, არ ანიჭებენ მსხვერპლებს დაზარალებულის სტატუსს, არ ცდილობენ, შეკრან დანაშაულებრივი სქემის ერთიანი სურათი და სრულფასოვნად გამოავლინონ ძალადობრივი დასჯის პრაქტიკა ნინოწმინდის პანსიონში.
სახალხო დამცველის აპარატს მიაჩნია, რომ ეფექტიანი გამოძიება შექმნიდა საფუძველს დაწყებულიყო სისხლისსამართლებრივი დევნა ყველა პასუხისმგებელი პირის მიმართ, მათი პასიური თუ აქტიური როლის გათვალისწინებით.
გარდა სისხლის სამართლის საქმეთა გამოძიებების შეფასებისა, ნინოწმინდის პანსიონში მიმდინარე მოვლენები კვლავ რჩება აპარატის განსაკუთრებული ყურადღების ფარგლებში. სახელმწიფო ზრუნვის სააგენტოს სოციალური მუშაკები უკვე ექვსი თვეა, მუშაობენ აღსაზრდელების ბიოლოგიურ ოჯახებში დაბრუნებისა და აღნიშნულის შეუძლებლობის შემთხვევაში, ზრუნვის ალტერნატიულ სერვისში გადაყვანის საკითხებზე.
2021 წლის გაზაფხულის შემდგომ, დაწესებულებიდან ბიოლოგიურ ოჯახში სულ 12 არასრულწლოვანია გადაყვანილი, ზრუნვის სხვა ფორმაში კი, 22 აღსაზრდელი განთავსდა. ნინოწმინდის პანსიონიდან ზრუნვის სხვა ფორმაში გადაყვანილი არასრულწლოვნებიდან 15 გადაყვანილია მცირე საოჯახო ტიპის სახლში, ხოლო 7 - მინდობით აღმზრდელ ოჯახთან.
ამ პერიოდში ბიოლოგიური ოჯახიდან ბავშვის ნინოწმინდის პანსიონში დაბრუნების 2 შემთხევა დაფიქსირდა, რაც ბიოლოგიური ოჯახების მზაობისა და მათი სათანადოდ გაძლიერების გამოწვევებს უკავშირდება. 2021 წლის 22 ნოემბრის მონაცემებით, დაწესებულებაში კვლავ ირიცხება 17 აღსაზრდელი, რომელთაგან 15 ფაქტობრივად პანსიონში ცხოვრობს. სახელმწიფო ზრუნვის სააგენტოს სოციალური მუშაკები განაგრძობენ დაწესებულებაში 24-საათიან მორიგეობას და არასრულწლოვნების საჭიროებების შეფასებას.
დადებითად უნდა აღინიშნოს ის გარემოება, რომ სახალხო დამცველის აპარატის ჩართულობით, ამჟამად პანსიონის აღმზრდელებს არ ეძლევათ საგაკვეთილო პროცესის დროს სკოლის შენობაში ყოფნის შესაძლებლობა, ხოლო თავად ბავშვებს აქვთ დაწესებულების ტერიტორიის დატოვებისა და სოციალიზაციის საშუალება. ასევე, აღსანიშნავია, რომ უფროსკლასელები დამოუკიდებლად დადიან სკოლაში.
თუმცა, ნინოწმინდის პანსიონში კვლავ არაერთი ძალზე მნიშვნელოვანი გამოწვევაა, მათ შორის, ბავშვებთან მომუშავე უწყებებსა და დაწესებულებებს შორის კომუნიკაციის, აღმზრდელების პროფესიული გადამზადების, დოკუმენტაციის მოწესრიგების, ბავშვების ინდივიდუალური საჭიროებების მოკვლევისა და უზრუნველყოფის კუთხით. ამ დრომდე, პანსიონს არ აქვს განახლებული შინაგანაწესი, დაწესებულებაში არ ინახება ყველა ბავშვის განახლებული ინდივიდუალური განვითარების გეგმა. ხოლო, სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე ბავშვების გეგმაში გაწერილი ღონისძიებების შესახებ ინფორმაცია არ აქვთ მათ აღმზრდელებს.
შემაშფოთებელია ის გარემოება, რომ დაწესებულებაში ამჟამადაც ირიცხება ერთი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვი. მართალია, სახალხო დამცველის რწმუნებულებს და საზოგადოებას აცნობეს, რომ პანსიონიდან ყველა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვი იყო გაყვანილი, თუმცა, იმ პერიოდში დაწესებულებაში კვლავ ირიცხებოდა ორი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე არასრულწლოვანი, რომელთაგან ერთი ზრუნვის სხვა ფორმაში მხოლოდ 2021 წლის 24 სექტემბერს გადაიყვანეს, ხოლო მეორე კვლავ პანსიონში ცხოვრობს.
აღნიშნულს კიდევ უფრო ამწვავებს ის გარემოება, რომ დაწესებულებაში მცხოვრები არაერთი არასრულწლოვნის დოკუმენტაციაში პირდაპირ არის აღნიშნული ფსიქოლოგის, ხოლო ერთ შემთხვევაში, ფსიქიატრის ჩართულობის საჭიროება, რაც სახელმწიფომ ამ დრომდე არ უზრუნველყო. ამ მხრივ, უნდა აღინიშნოს, რომ ფსიქოლოგი თავად პანსიონის ხელმძღვანელობამ მოიძია, რომელიც ერთი თვის განმავლობაში მხოლოდ ორჯერ იმყოფებოდა დაწესებულებაში.
გამოიკვეთა ასევე, აღსაზრდელებთან მომუშავე სოციალურ მუშაკებს შორის ინფორმაციის გაცვლისა და კომუნიკაციის გამოწვევები, რაც ართულებს ბავშვთან მიმართებით დაგეგმილი ღონისძიებების დროულად განხორციელებას და უარყოფითად აისახება არასრულწლოვანთა ინტერესებზე. კერძოდ, მიუხედავად იმისა, რომ ერთ-ერთმა აღსაზრდელმა რამდენიმე თვის წინ სოციალურ მუშაკთან საუბარში გამოხატა სურვილი, რომ გამოიკითხოს პანსიონში სავარაუდო ძალადობის ფაქტების შესახებ, ბავშვის კანონიერ წარმომადგენელს არ მიუმართავს სამართალდამცავი უწყებისთვის და არც იმის შესახებ ფლობდა ინფორმაციას, მიმართა თუ არა სხვა სოციალურმა მუშაკმა.
მრავალთვიანი მუდმივი და უწყვეტ რეჟიმში მიმდინარე მონიტორინგი სახალხო დამცველის აპარატს შესაძლებლობას აძლევს, შეაფასოს სახელმწიფო უწყებების მხრიდან ნინოწმინდის პანსიონის აღსაზრდელთა უფლებრივი მდგომაროების გაუმჯობესების მიზნით განხორციელებული ღონისძიებების დინამიკა. ცალსახაა, რომ საკითხის სიმწვავის და სოციალური მუშაკების 6 თვის განმავლობაში 24-საათიანი მუშაობის მიუხედავად, სახელმწიფომ ვერ შეძლო პანსიონის ყველა აღსაზრდელის ინდივიდუალური საჭიროებების შეფასება და არსებითად მნიშვნელოვანი სერვისებით უზრუნველყოფა.
ვერ მოხერხდა დიდი ზომის რეზიდენტული დაწესებულებიდან ყველა ბავშვის ზრუნვის ალტერნატიულ, ოჯახთან მაქსიმალურად მიმსგავსებულ ფორმაში გადაყვანა. აღნიშნული არღვევს სახელმწიფო ზრუნვაში მყოფი ბავშვების უფლებებს, არ შეესაბამება მათ ინტერესებს და წარმოადგენს სახელმწიფო უწყებების მხრიდან ბავშვების დაცვისა და მათზე ორიენტირებული გარემოს უზრუნველყოფის კუთხით არაეფექტური პოლიტიკის მაგალითს.
სახალხო დამცველის აპარატი აქტიურად განაგრძობს როგორც მიმდინარე გამოძიებების, ისე ნინოწმინდის პანსიონთან დაკავშირებით განვითარებული მოვლენების მონიტორინგს, შედეგების შესახებ კი საზოგადოებას დამატებით მიაწვდის ინფორმაციას“, - აღნიშნავს სახალხო დამცველი.
